فیزیوتراپی ضایعه نخاعی در بیماران مبتلا فقط به معنای انجام چند حرکت ورزشی نیست. برنامه توانبخشی باید بر اساس شرایط هر فرد طراحی شود و میتواند شامل تمرینهای حرکتی، تقویت عضلات، آموزش جابهجایی، کنترل اسپاسم، پیشگیری از خشکی مفاصل و آموزش استفاده صحیح از وسایل کمکی باشد.
ضایعه نخاعی میتواند بر حرکت، قدرت عضلانی، تعادل، حس، کنترل تنه و انجام فعالیتهای روزمره تأثیر بگذارد. شدت این عوارض به عواملی مانند محل آسیب، کامل یا ناکامل بودن ضایعه، زمان شروع توانبخشی و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
در کلینیک فیزیوتراپی نسیم، هدف اصلی برنامه توانبخشی، کمک به بیمار برای رسیدن به بیشترین سطح ممکن از توانایی و استقلال عملکردی است؛ البته میزان پیشرفت در هر بیمار متفاوت است و پس از ارزیابی تخصصی مشخص میشود.
ضایعه نخاعی چیست؟
نخاع بخشی از دستگاه عصبی مرکزی است که پیامهای حرکتی و حسی را بین مغز و بخشهای مختلف بدن منتقل میکند. هرگونه آسیب به نخاع میتواند عبور این پیامها را مختل کند.
این آسیب ممکن است در اثر عوامل مختلفی ایجاد شود، از جمله:
- تصادفهای رانندگی
- سقوط از ارتفاع
- آسیب های ورزشی
- شکستگی یا دررفتگی مهرهها
- فشار تومور یا عفونت
- بیماریهای التهابی یا عروقی
- عوارض برخی جراحیها یا بیماریهای عصبی
ضایعه نخاعی گاهی کامل و گاهی ناقص است. در آسیب ناقص، بخشی از پیامهای عصبی ممکن است همچنان از نخاع عبور کند؛ به همین دلیل، برخی بیماران درجاتی از حرکت یا حس را حفظ میکنند.
علائم و عوارض شایع ضایعه نخاعی
علائم ضایعه نخاعی به محل و شدت آسیب بستگی دارد، اما ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- ضعف یا فلج در اندامها
- کاهش یا تغییر حس لمس، درد، گرما و سرما
- اختلال در کنترل تنه
- مشکل در نشستن یا ایستادن
- دشواری در راه رفتن
- اسپاسم و سفتی عضلات
- کوتاهی عضلات و محدودیت حرکتی مفاصل
- ضعف عضلات تنفسی در برخی آسیبها
- اختلال در تعادل
- کاهش توانایی انجام فعالیتهای روزمره
- افزایش خطر زخم فشاری
- دردهای عصبی یا اسکلتیعضلانی
- اختلال در کنترل مثانه و روده
فیزیوتراپی میتواند در مدیریت بسیاری از این مشکلات نقش داشته باشد؛ اما برنامه درمانی باید با نظر پزشک و فیزیوتراپیست متخصص تنظیم شود.

اهداف فیزیوتراپی ضایعه نخاعی
فیزیوتراپی برای همه بیماران یک هدف ثابت ندارد. هدفها بر اساس محل آسیب، توان فعلی، سن، بیماریهای همراه و نیازهای روزمره بیمار تعیین میشوند.
مهمترین اهداف عبارتاند از:
۱. حفظ دامنه حرکتی مفاصل
بیتحرکی طولانیمدت میتواند باعث خشکی مفاصل، کوتاهی عضلات و ایجاد محدودیت حرکتی شود. حرکات غیرفعال، فعال و کششی به حفظ انعطافپذیری اندامها کمک میکنند.
۲. تقویت عضلات باقیمانده
در آسیبهای ناقص نخاعی یا مواردی که بخشی از عملکرد عضلات حفظ شده است، تقویت هدفمند میتواند توانایی بیمار را در نشستن، جابهجایی، ایستادن یا راه رفتن بهبود دهد.
۳. کنترل اسپاسم و سفتی عضلات
اسپاسم ممکن است انجام حرکت، خواب، نشستن یا مراقبتهای روزمره را دشوار کند. فیزیوتراپیست میتواند با کشش، وضعیتدهی، تمرینهای کنترل حرکتی و روشهای مناسب درمانی به مدیریت آن کمک کند.
۴. بهبود کنترل تنه و تعادل
کنترل تنه پایه بسیاری از فعالیتهاست. بیمار برای نشستن، انتقال از تخت به ویلچر و حفظ وضعیت بدن به قدرت و هماهنگی عضلات مرکزی نیاز دارد.
۵. آموزش جابهجایی و انتقال
یکی از اهداف مهم توانبخشی، آموزش انتقال ایمن بین سطوح مختلف است؛ برای مثال:
- انتقال از تخت به ویلچر
- انتقال از ویلچر به صندلی
- جابهجایی روی تخت
- تغییر وضعیت بدن
- استفاده ایمن از سرویس بهداشتی
۶. افزایش استقلال در فعالیتهای روزمره
فیزیوتراپی با همکاری کاردرمانی میتواند به بیمار کمک کند تا در فعالیتهایی مانند لباس پوشیدن، نشستن، ایستادن، استفاده از ویلچر و انجام امور شخصی مستقلتر شود.
۷. پیشگیری از عوارض ثانویه
پیشگیری از زخم فشاری، خشکی مفاصل، ضعف شدید، تغییر شکل اندامها و کاهش ظرفیت تنفسی از بخشهای مهم مراقبت توانبخشی است.
فیزیوتراپی ضایعه نخاعی در چه مراحلی انجام میشود؟
توانبخشی ممکن است از مرحله بستری در بیمارستان آغاز شود و پس از ترخیص در کلینیک یا منزل ادامه پیدا کند.
مرحله حاد
در مرحله اولیه، توجه اصلی به موارد زیر است:
حفظ وضعیت مناسب بدن
پیشگیری از خشکی مفاصل
آموزش تغییر وضعیت
تمرینهای تنفسی در صورت نیاز
پیشگیری از زخم فشاری
حفظ قدرت عضلات سالم
آموزش خانواده و مراقبان
در این مرحله فیزیوتراپی ضایعه نخاعی ، هرگونه تمرین یا جابهجایی باید با هماهنگی تیم درمان انجام شود.
مرحله توانبخشی اولیه
پس از پایدار شدن وضعیت بیمار، برنامه میتواند شامل موارد زیر باشد:
تمرینهای فعال و کمکفعال
تقویت عضلات
تمرین کنترل تنه
آموزش نشستن
تمرین انتقال
تمرین تعادل
کنترل اسپاسم
استفاده از وسایل کمکی
مرحله توانبخشی عملکردی
در این مرحله، هدف اصلی افزایش مشارکت بیمار در فعالیتهای روزمره است. تمرینها ممکن است بر اساس توان بیمار شامل ایستادن، راه رفتن، استفاده از ارتز، تمرین روی سطوح مختلف و فعالیتهای کاربردی باشند.
مرحله مراقبت طولانیمدت
برخی بیماران به برنامه نگهدارنده نیاز دارند تا از افت توانایی، خشکی مفاصل و عوارض ناشی از کمتحرکی جلوگیری شود. این برنامه میتواند در کلینیک یا منزل اجرا شود.
روشهای مورد استفاده در فیزیوتراپی ضایعه نخاعی
تمرینهای دامنه حرکتی
این تمرینها با هدف حفظ حرکت مفاصل و جلوگیری از کوتاهی عضلات انجام میشوند. نوع تمرین ممکن است غیرفعال، فعال با کمک یا فعال باشد.
تقویت عضلات
عضلاتی که عملکرد آنها حفظ شده است، با تمرینهای متناسب تقویت میشوند. شدت تمرین باید بهتدریج افزایش یابد و خستگی بیش از حد ایجاد نکند.
تمرینهای کنترل تنه
تمرینهای کنترل تنه به بیمار کمک میکنند در حالت نشسته تعادل بیشتری داشته باشد و بتواند حرکات اندامها را بهتر انجام دهد.
تمرینهای تعادلی
تعادل در حالت نشسته و ایستاده، متناسب با سطح توانایی بیمار تمرین میشود. هدف، افزایش ایمنی و کاهش خطر افتادن است.
تمرین ایستادن
در صورت مناسب بودن شرایط پزشکی و حرکتی بیمار، تمرین ایستادن ممکن است با استفاده از تجهیزات و حمایت کافی انجام شود. ایستادن باید تحت نظر فیزیوتراپیست باشد، بهخصوص در بیمارانی که افت فشار، ضعف شدید یا اختلال تعادل دارند.
آموزش راه رفتن
در برخی بیماران، بهویژه افراد دارای ضایعه ناقص، تمرین راه رفتن با کمک فیزیوتراپیست، موازیبار، واکر، عصا یا ارتز انجام میشود. امکان راه رفتن به محل آسیب، قدرت عضلات، تعادل، حس و وضعیت مفاصل بستگی دارد.
تحریک الکتریکی عضلات
تحریک الکتریکی عملکردی یا روشهای مشابه ممکن است در برخی بیماران برای فعالسازی عضلات و کمک به تمرین استفاده شود. استفاده از این روش برای همه افراد مناسب نیست و باید پس از بررسی وضعیت بیمار انجام شود.
تمرینهای تنفسی
در آسیبهای سطح بالاتر یا بیمارانی که ضعف عضلات تنفسی دارند، تمرینهای تنفسی و آموزش سرفه مؤثر ممکن است در برنامه قرار گیرد.
مدیریت درد و اسپاسم
روش درمانی بر اساس علت درد و نوع اسپاسم انتخاب میشود. درمان دستی، تمرین، کشش، وضعیتدهی و سایر روشهای فیزیوتراپی ممکن است برای کمک به کنترل علائم به کار روند.
نقش فیزیوتراپی ضایعه نخاعی در پیشگیری از زخم فشاری
زخم فشاری یکی از عوارض مهم بیتحرکی و کاهش حس است. فشار طولانیمدت روی نواحی مانند دنبالچه، لگن، پاشنه و قوزک میتواند به پوست و بافتهای زیرین آسیب بزند.
فیزیوتراپیست میتواند به بیمار و خانواده او آموزش دهد:
هر چند وقت یکبار وضعیت بدن تغییر کند
فشار روی نقاط حساس کاهش یابد
پوست بهصورت روزانه بررسی شود
از تشک و بالشتک مناسب استفاده شود
هنگام انتقال، از کشیده شدن پوست جلوگیری شود
وضعیت صحیح نشستن روی ویلچر رعایت شود
در صورت مشاهده قرمزی ماندگار، زخم، تاول، ترشح یا تغییر رنگ پوست، باید سریعاً پزشک یا تیم درمان در جریان قرار گیرد.
فیزیوتراپی در منزل برای بیماران ضایعه نخاعی
برای بیمارانی که جابهجایی آنها دشوار است، فیزیوتراپی در منزل میتواند گزینه مناسبی باشد. مزیت مهم این روش، امکان تمرین در محیط واقعی زندگی بیمار است.
در فیزیوتراپی منزل میتوان موارد زیر را بررسی و آموزش داد:
- نحوه صحیح جابهجایی از تخت به ویلچر
- تنظیم ارتفاع تخت و صندلی
- اصلاح چیدمان خانه
- آموزش استفاده از واکر یا ویلچر
- تمرینهای دامنه حرکتی
- تقویت عضلات
- تغییر وضعیت و پیشگیری از زخم فشاری
- آموزش به اعضای خانواده و مراقب
با این حال، نوع خدمت باید متناسب با وضعیت بیمار انتخاب شود و در برخی موارد، تمرین با تجهیزات کلینیکی نیز ضرورت دارد.
چرا کلینیک فیزیوتراپی نسیم؟
در فیزیوتراپی ضایعه نخاعی، برنامه درمانی باید فردمحور، مرحلهای و قابل ارزیابی باشد. در کلینیک فیزیوتراپی نسیم، خدمات با توجه به شرایط هر بیمار و با تمرکز بر اهداف عملکردی ارائه میشود.
برخی محورهای مهم خدمات کلینیک عبارتاند از:
- ارزیابی قدرت عضلات و دامنه حرکتی
- بررسی تعادل و کنترل تنه
- تمرینهای عملکردی و حرکتی
- آموزش جابهجایی و انتقال
- مدیریت اسپاسم و خشکی مفاصل
- تمرینهای تقویت عضلات باقیمانده
- آموزش مراقبت از پوست و پیشگیری از زخم فشاری
- مشاوره و آموزش خانواده
- بررسی نیاز به فیزیوتراپی در منزل
- طراحی برنامه تمرینی متناسب با شرایط بیمار
کلینیک فیزیوتراپی نسیم در با دو شعبه در اسلامشهر و بهارستان میتواند به بیماران ساکن اسلامشهر و مناطق تحت پوشش خدمات خود کمک کند. بهتر است پیش از مراجعه، درباره امکان ارائه خدمات در منزل، محدوده پوشش و نوع تجهیزات مورد نیاز هماهنگی انجام شود.
در کلینیک فیزیوتراپی نسیم، برنامه درمانی پس از ارزیابی دقیق بیمار و بر اساس اهداف فردی او تنظیم میشود.
سؤالات متداول
آیا فیزیوتراپی برای همه بیماران ضایعه نخاعی مناسب است؟
بیشتر بیماران میتوانند از نوعی برنامه فیزیوتراپی یا توانبخشی بهرهمند شوند؛ اما شدت، نوع و زمان شروع تمرینها باید بر اساس وضعیت پزشکی و سطح آسیب تعیین شود.
آیا بیمار مبتلا به ضایعه نخاعی میتواند دوباره راه برود؟
امکان راه رفتن به عوامل متعددی مانند ناقص یا کامل بودن آسیب، محل ضایعه، قدرت عضلات، تعادل و روند بهبود عصبی بستگی دارد. پس از ارزیابی، فیزیوتراپیست میتواند اهداف واقعبینانهتری تعیین کند.
آیا فیزیوتراپی ضایعه نخاعی باعث درمان کامل ضایعه نخاعی میشود؟
فیزیوتراپی به ترمیم مستقیم نخاع محدود نمیشود، اما میتواند عملکرد، استقلال، قدرت و کیفیت زندگی را بهبود دهد و از بسیاری از عوارض ثانویه جلوگیری کند.
فیزیوتراپی ضایعه نخاعی در منزل بهتر است یا کلینیک؟
هر دو روش میتوانند مفید باشند. فیزیوتراپی منزل برای آموزش فعالیتهای روزمره و کمک به بیماران کمتوان مناسب است؛ در حالی که کلینیک ممکن است تجهیزات و فضای بیشتری برای تمرینهای تخصصی داشته باشد.
آیا خانواده بیمار باید در جلسات فیزیوتراپی حضور داشته باشند؟
بله، آموزش خانواده میتواند به جابهجایی ایمن، انجام تمرینهای خانگی، پیشگیری از زخم فشاری و افزایش استقلال بیمار کمک کند.
آیا فیزیوتراپی برای اسپاسم عضلات پس از ضایعه نخاعی مفید است؟
فیزیوتراپی میتواند با تمرین، کشش، وضعیتدهی و روشهای مناسب درمانی به مدیریت اسپاسم کمک کند. در صورت شدید یا تشدیدشونده بودن اسپاسم، بررسی پزشک نیز ضروری است.